Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği kapsamındaki bir projeyi hayata geçirmek isteyen gerçek veya tüzel kişiler, projelerinin niteliğine göre ÇED Başvuru Dosyası ve ÇED Raporu ya da Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlara hazırlatmak ve ilgili makama sunulmasını sağlamakla yükümlüdür; ayrıca projeye ilişkin taahhütlerine uymaları gerekir. Kamu kurum ve kuruluşları da sürecin gerektirdiği bilgi, belge ve görüşleri sağlamakla sorumludur. ÇED kapsamında olumlu ya da gerekli değildir kararı alınmadan hiçbir teşvik, izin, ruhsat verilmez, projeye başlanamaz veya ihale edilemez; ancak bu kararlar alınmadan da başvuru süreçleri başlatılabilir.
ÇED yeterlik belgesi almak isteyen kurum veya kuruluşlar; çevre alanında en az beş yıl deneyimli, daha önce en az 25 Proje Tanıtım Dosyası (PTD) veya nihai ÇED raporu hazırlamış en az iki çevre mühendisi ile farklı meslek gruplarından yine benzer deneyime sahip en az iki lisans mezunu personeli sürekli olarak istihdam etmek, ayrıca en az üç farklı sektöre ait en az beş nihai ÇED raporu hazırlamış bir koordinatör bulundurmak zorundadır. Buna ek olarak, tecrübe şartı aranmadan en az bir personel daha istihdam edilebilir. Bakanlığın veya önceki adıyla faaliyet gösteren çevre kurumlarının teknik birimlerinde sekiz yıl çalışmış uzmanlar da belirli koşullarda görev alabilir. Görevlendirilen personel, başka kurumlarda çevre veya diğer mevzuatlar kapsamında görev alamaz, sadece kendi kurumları içinde ve ilgili yetkilendirmeler dahilinde çalışabilir.
ÇED kararlarının iptali istemli davalarda, dava konusu edilen işlemin dayanağını oluşturan Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) raporu veya Proje Tanıtım Dosyası (PTD) belirleyici önemdedir. Yargı mercileri, bu belgelerin hukuka, bilimsel ilkelere ve teknik gerekçelere uygunluğu üzerinden karar vermektedir. Bu nedenle raporların ve dosyaların hazırlanma süreci ve içeriği son derece titiz bir şekilde yürütülmelidir.
ÇED raporları ve proje tanıtım dosyaları, çevresel etkilerin bilimsel, nesnel ve tarafsız biçimde analiz edilmesi esasına göre hazırlanmalıdır. Bu belgeler varsayımlara değil, ölçümler, veriler ve teknik değerlendirmelere dayanmalıdır. Projenin gerçekleştirileceği bölgenin flora-fauna, su kaynakları, orman alanı ve kültürel miras gibi yerel ve ekolojik özellikleri ayrıntılı şekilde ele alınmalıdır. Örneğin proje tarım alanındaysa veya tarım alanlarına olumlu/olumsuz bir etkisinin olacağı muhtemel ise ÇED raporunu hazırlayan ekipte muhakkak bir ziraat mühendisinin olması gerekmektedir. Bu unsurların göz ardı edilmesi durumunda açılacak bir iptal davası sonucu yargı makamları iptal kararı verebilmektedir. Raporlar, sadece çevresel etkileri ortaya koymakla kalmamalı, aynı zamanda bu etkilerin nasıl azaltılacağına ya da önlenebileceğine dair somut ve uygulanabilir önlemler içermelidir. Özellikle flora-fauna ve ornitoloji açısından detaylı çalışmaların yapılması gerekmekte olup her ne kadar mevzuatta böyle bir zorunluluk olmasa da akademisyenlerden uzman görüşü alınması ÇED raporunu güçlendirecektir. Yerel halkın sürece katılımı usulüne uygun yürütülmeli; halkın itirazları ve görüşleri rapora yansıtılmalı ve sürece dair belgeler dosyada açıkça gösterilmelidir. Raporların içeriği masa başında değil, sahada yapılan gözlem, ölçüm ve incelemelere dayanmalıdır. Ayrıca teknik raporların çelişkili veya belirsiz bilgiler içermemesi gerekir, zira bu durum yargı tarafından raporun güvenilirliğini zedeleyen bir unsur olarak değerlendirilmektedir.
Danıştay ve idare mahkemeleri, bilirkişi raporlarına dayanarak ÇED raporlarında yer alan bilimsel hatalar, eksik değerlendirmeler veya yerel etkilerin göz ardı edilmesini sıklıkla iptal gerekçesi yapmaktadır. Özellikle flora/fauna uzmanı eksikliği veya kümülatif etkilerin dikkate alınmaması yargı kararlarında önemli eleştiri konularıdır.
ÇED yeterlik belgesi alan kurumlar, mevzuatta belirtilen meslek gruplarından çevre mühendisleri, farklı disiplinlerden uzmanlar ve koordinatörler gibi tecrübeli bir kadroyu sürekli olarak istihdam etmekle yükümlüdür. Bu kurumlar, kamu yararını ve çevresel sürdürülebilirliği esas alarak hareket etmek zorundadır. Hazırlanan raporlarda proje sahibinin verdiği taahhütler açıkça belirtilmeli ve bu taahhütlerin teknik olarak uygulanabilir olup olmadığı değerlendirilmelidir. Yeterlik belgesine sahip kurumlar, bakanlık denetimlerine tabi olup, hata veya usulsüzlük durumunda belgeleri askıya alınabilir veya iptal edilebilir.
Sonuç olarak, ÇED raporları formalite belgeler değil, yargı önünde savunulabilir, bilimsel niteliği yüksek ve çevresel etkileri gerçekçi şekilde ortaya koyan raporlar olmalıdır. Yeterlik sahibi şirketlerin sorumluluğu, yalnızca belge üretmek değil, aynı zamanda hukuka ve çevre hakkına saygılı bir yaklaşımı benimsemektir. Aksi durumda hazırlanacak raporun mahkeme kararları sonucu iptali hem yatırım sürecini durdurur hem de ÇED raporunu hazırlayan ilgili firmanın prestij ve yeterlik belgesini riske atar.
